Yazarlar: Şirketler Hukuku Departmanı, Av. Mustafa Şahin

Giriş

Anonim şirketlerde sermaye artırımı, yalnızca şirketin mali yapısını güçlendiren teknik bir işlem olarak görülmemelidir. Sermaye artırımı, aynı zamanda ortaklık yapısının yeniden şekillenmesine, mevcut pay sahiplerinin hak ve menfaat dengesinin değişmesine, yeni yatırımcı girişinin mümkün hale gelmesine ve kimi durumlarda şirketin kurumsal stratejisinin fiilen dönüşmesine yol açan kurumsal bir işlemdir. Bu sebeple sermaye artırımı, anonim şirketler hukukunun hem şirketin finansman ihtiyacı hem de pay sahiplerinin korunması ekseninde en yoğun düzenlemeye tabi alanlarından biridir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (“TTK”), anonim şirketlerde sermaye artırımına ilişkin esasları kapsamlı ve sistematik bir düzenleme çerçevesinde ele almakta; sermaye taahhüdü yoluyla artırım (dış kaynaklar), iç kaynaklardan artırım ve şarta bağlı artırım gibi farklı yöntemleri ayrıntılı şekilde düzenlemektedir. Bu bağlamda TTK’da öngörülen sermaye artırımı rejimi, hem mevcut pay sahiplerinin haklarının korunmasını hem de yeni yatırımcıların şirkete katılımını mümkün kılan dengeli bir sistem ortaya koymaktadır.

I. Sermaye Artırımının Hukuki Niteliği ve Kanuni Çerçevesi

Anonim şirketlerde sermaye artırımı, esas sözleşmenin sermayeye ilişkin hükmünün değiştirilmesi sonucunu doğuran kurumsal bir işlemdir. Bu nedenle sermaye artırımı, salt mali bir işlem değil, aynı zamanda esas sözleşme değişikliği niteliğinde bir şirketler hukuku işlemidir. TTK m. 456 uyarınca sermaye artırımı esas sözleşmenin değiştirilmesi yoluyla yapılır. Dolayısıyla sermaye artırımı kararı, kural olarak genel kurulun yetki alanına girer; ancak kayıtlı sermaye sisteminde, kanunun ve genel kurul kararı esasında yapılacak bir esas sözleşme değişikliği kapsamında esas sözleşmenin tanıdığı sınırlar içinde bu yetki yönetim kurulunca da kullanılabilir.

Sermaye artırımı kararının alınması tek başına yeterli değildir. Artırım işlemi, ticaret siciline tescil ile hüküm doğurur. Tescilin bu noktadaki işlevi açıklayıcı değil, kurucu niteliktedir. TTK m. 456/3 ayrıca önemli bir süre rejimi öngörmüş; genel kurul veya yönetim kurulu kararı tarihinden itibaren üç ay içinde tescil edilmeyen sermaye artırımı kararlarının geçersiz hale geleceğini düzenlemiştir.

Bunun yanında TTK m. 457 uyarınca yönetim kurulu tarafından sermaye artırımının türüne göre bir beyan düzenlenmesi gerekir. Anılan beyan; artırılan kısmın tamamen taahhüt edildiği, gerekli ödemelerin yapıldığı, ayni sermaye veya takas söz konusu ise bunun hukuki ve ekonomik uygunluğu, iç kaynaklardan artırım varsa kaynakların gerçekliği ve rüçhan hakkı sınırlandırılmışsa bunun sebepleri gibi hususları açıklamalıdır.

II. Esas Sermaye Sistemi ve Kayıtlı Sermaye Sistemi Ayrımı

Anonim şirketlerde sermaye artırımı yöntemlerinin doğru anlaşılabilmesi için öncelikle esas sermaye sistemi ile kayıtlı sermaye sistemi arasındaki ayrımın ortaya konulması gerekir. TTK m. 332’de yer alan ayrım, sermaye artırımına karar verecek organın tespiti bakımından belirleyicidir. Esas sermaye, tamamı esas sözleşmede taahhüt edilmiş bulunan sermayeyi ifade ederken; kayıtlı sermaye, yönetim kuruluna tanınmış sermaye artırımı yetkisinin üst sınırını gösteren tavan sermayedir.

Esas sermaye sisteminde artırım kararı kural olarak genel kurul tarafından alınır. Kayıtlı sermaye sisteminde ise, esas sözleşmede yetki verilmiş olmak kaydıyla ve bu yetki en çok beş yıl için tanınmak üzere, yönetim kurulu kayıtlı sermaye tavanına kadar artırım yapabilir. TTK m. 460, halka açık olmayan anonim şirketlerde dahi bu imkânı tanımaktadır. Yönetim kurulu kendisine genel kurul kararı ile verilen bu yetkiyi kullanırken, esas sözleşmede öngörülen sınırlara, imtiyazlı paylara, rüçhan haklarına ve primli pay ihracına ilişkin hükümlere uygun davranması gerekir.

III. Sermaye Artırımı Yöntemleri

TTK sistematiği içinde anonim şirketlerde üç temel sermaye artırımı yöntemi kabul edilmiştir: sermaye taahhüdü yoluyla artırım (dış kaynaklardan), iç kaynaklardan artırım ve şarta bağlı artırım.

A. Sermaye Taahhüdü Yoluyla Sermaye Artırımı – Dış Kaynaklardan Sermaye Artırımı

Sermaye taahhüdü yoluyla artırım, şirkete dışarıdan yeni malvarlığı unsurlarının sokulduğu klasik artırımı ifade eder. Bu artırım nakdi veya ayni olabilir. TTK m. 459/1’e göre esas sermaye sisteminde artırılan sermayeyi temsil eden payların tamamı ya değişik esas sözleşmede ya da iştirak taahhütnamelerinde taahhüt edilir. Aynı maddenin ikinci fıkrası ise iştirak taahhüdünün yeni pay alma hakkına ilişkin TTK m. 461 çerçevesinde, kayıtsız, şartsız ve yazılı şekilde yapılmasını zorunlu kılar. İştirak taahhütnamesinde; taahhüt edilen payların sayısı, itibari değeri, cinsi, grubu, peşin ödenen tutar, bağlı kalma süresi ve varsa çıkarma primi gösterilmelidir.

Bu noktada özellikle vurgulanmalıdır ki iştirak taahhüdü, yeni yatırımcının şirkete katılmasını sağlayan en tipik mekanizmalardan biridir. Uygulamada bir yatırımcının şirkete “sermaye artırımı yoluyla iştirak etmesi” ifadesi çoğu zaman tam da bu kuruma işaret eder. Başka bir deyişle, yatırımcının şirkete ortak olması çoğu halde pay devriyle değil, artırılan sermayeye iştirak taahhüdü vererek yeni pay iktisap etmesiyle gerçekleşir. Bu sebeple iştirak taahhüdü, sermaye artırımı rejiminin tali değil, merkezi bir unsurudur.

Nakdi sermaye bakımından TTK m. 456/1 ayrıca önemli bir sınırlama getirir: iç kaynaklardan yapılan artırım hariç olmak üzere, payların nakdi bedelleri tamamen ödenmediği sürece sermaye taahhüdü yoluyla artırım yapılamaz. Öte yandan, bilançoda mevzuatın sermayeye eklenmesine izin verdiği fonlar mevcutsa, halka açık olmayan şirketlerde nakdi artırım yapılabilmesi için bu fonların da eşzamanlı biçimde sermayeye dönüştürülmesi gerekir. Ancak bütün pay sahiplerinin temsil edildiği ve kararın oybirliği ile alındığı genel kurulda bundan sapılabilir. TTK m. 462/3’teki bu düzenleme, dış kaynak ve iç kaynak artırımını birlikte değerlendiren karma bir koruma mekanizmasıdır.

Sermaye taahhüdü, esas sözleşme değişikliğinde veya iştirak taahhütnamesinde kayıtsız ve şartsız olarak yapılır. Taahhüt edilen payların itibari değerlerinin en az yüzde yirmi beşinin tescilden önce, kalan kısmının ise en geç yirmi dört ay içinde ödenmesi gerekir. Yönetim kurulu, taahhüt edilen pay bedellerinin süresi içinde ödenmesini sağlamakla yükümlüdür.

Sermaye koyma borcunun süresi içinde yerine getirilmemesi hâlinde, pay sahibi TTK m. 482 uyarınca ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşer ve temerrüt faizi ödemekle yükümlü olur. Bununla birlikte, pay sahibinin iştirak taahhüdünden doğan haklarından yoksun bırakılabilmesi ve paylarının ıskat edilebilmesi için, TTK m. 483 uyarınca yönetim kurulunca usulüne uygun ihtarda bulunularak bir aylık süre verilmesi gerekir. Verilen süre içinde ödeme yapılmazsa, yönetim kurulu TTK m. 482/2 kapsamında pay sahibini ıskat etmeye ve ilgili payları satmak suretiyle yerlerine başkalarını almaya yetkilidir. Iskat edilen paylar, şirket menfaati ve eşit işlem ilkesi gözetilerek mevcut pay sahiplerine veya üçüncü kişilere tahsis edilebilir.

Öte yandan, TTK m. 456/3 uyarınca sermaye artırımı kararının üç ay içinde ticaret siciline tescil edilmesi zorunludur; bu süre içinde artırılan sermayenin geçerli şekilde taahhüt edilmemesi hâlinde karar geçerliliğini yitirir.

B. Ayni Sermaye ile Artırım

Sermaye taahhüdü yoluyla artırım yalnız nakit konulmasını değil, ayni sermaye getirilmesini de kapsayabilir. TTK m. 459/3 bu durumda TTK m. 342 ve m. 343 hükümlerine kıyasen uygulanacağını açıkça belirtmektedir. Buna göre ayni sermaye olarak şirkete getirilecek unsurların devredilebilir, nakden değerlendirilebilir ve üzerinde sınırlı ayni hak, haciz veya tedbir bulunmayan nitelikte olması gerekir; ayrıca mahkemece atanan bilirkişi tarafından değer biçilmesi aranmaktadır.

Ayni sermaye olarak taşınmazlar, taşınırlar, fikri mülkiyet hakları, marka ve patentler, lisans hakları, işletme bütünü, iştirak payları ve devri mümkün alacak hakları konulabilir. Nitekim uygulamada şirket ortağının şirketten olan veya üçüncü kişilerden olan muaccel ve devredilebilir nitelikteki alacaklarını ayni sermaye olarak koyması mümkündür.

Bu rejim, sermayenin korunması ilkesinin bir gereğidir; zira ayni sermayenin olduğundan yüksek değerlenmesi hem şirket alacaklılarını hem de mevcut pay sahiplerini zarara uğratabilir.

C. İç Kaynaklardan Sermaye Artırımı

İç kaynaklardan artırım, şirket bünyesinde zaten mevcut olan fonların sermayeye dönüştürülmesidir. TTK m. 462 bu yöntemi açıkça düzenlemektedir. Bu yöntemde şirket dışından yeni bir malvarlığı girişi olmaz; fakat bilançonun pasifinde yer alan ve serbestçe tasarruf olunabilir nitelikteki bazı kalemler sermaye hesabına aktarılır. İç kaynaklardan artırımın “ekonomik anlamda yeni sermaye girişi yaratmayan”, buna karşılık hukuken sermaye artırımının bütün sonuçlarını doğuran özel bir artırım türü olduğu kabul edilir.

İç kaynaklardan sermaye artırımında pay sahiplerinden ek ödeme talep edilmez. Bunun sonucu olarak da pay sahiplerine bedelsiz pay verilmesi gündeme gelir. Bununla birlikte, TTK m. 457 uyarınca yönetim kurulu beyanında, iç kaynaklardan artırılan tutarın hangi kaynaklardan karşılandığı ve bu kaynakların gerçekten şirket malvarlığı içinde mevcut bulunduğu hususunda güvence verilmesi gerekir. Ayrıca ticaret sicili uygulamasında mali müşavir veya denetçi raporu ile bu kaynakların varlığının tevsiki aranır.

D. Şarta Bağlı Sermaye Artırımı

Şarta bağlı sermaye artırımı özellikle tahvil benzeri borçlanma araçlarına bağlı değiştirme veya alım hakkı sahiplerinin ya da çalışanların belirli şartların gerçekleşmesiyle pay edinmesini mümkün kılar. TTK m. 466, m. 467 ve m. 468 hükümleri, bu sistem içinde hem mevcut pay sahiplerinin hem de değiştirme/alım hakkı sahiplerinin korunmasına ilişkin hükümler içermektedir. Bu çerçevede, pay sahiplerinin önerilmeye muhatap olma hakkı korunmakta; ayrıca değiştirme veya alım haklarının sonradan yapılacak işlemlerle değersizleştirilmemesi amaçlanmaktadır.

E. Emisyon Primli Sermaye Artırımı

Sermaye taahhüdü yoluyla artırımlarda payların itibari değerlerinin üzerinde bir bedelle ihraç edilmesi mümkündür. Emisyon primi veya çıkarma primi olarak adlandırılan bu tutar, payın nominal değeri ile ihraç bedeli arasındaki farkı ifade eder. Türk Ticaret Kanunu sistematiğinde emisyon primi, serbestçe dağıtılabilir bir kazanç niteliğinde olmayıp, özkaynak kalemi olarak değerlendirilir ve ancak kanunda öngörülen şekilde kullanılabilir.

Emisyon primli sermaye artırımı, özellikle yeni yatırımcıların şirkete katılımında mevcut pay sahiplerinin ekonomik konumunun korunmasına hizmet eder. Bu yöntem sayesinde şirket, nominal sermaye artışı sınırlı kalmakla birlikte daha yüksek tutarda finansman sağlayabilir. Ayrıca emisyon primi, pay değerinin gerçek ekonomik değerine yakınlaştırılması bakımından da önemli bir işlev görür.

IV. Rüçhan Hakkı

Rüçhan hakkı, anonim şirketlerde sermaye artırımı sonucunda mevcut pay sahiplerinin sermaye içindeki nispi konumlarının korunmasını amaçlayan temel pay sahipliği haklarından biridir. TTK m. 461 uyarınca her pay sahibi, yeni çıkarılan payları mevcut paylarının sermayeye oranına göre alma hakkına sahiptir. Bu hak, pay sahiplerinin ekonomik ve yönetsel konumlarının korunmasına hizmet eden bir mekanizma olarak kabul edilmekte ve pay sahipliğinin seyrelmesini önleyen başlıca araçlardan biri olarak değerlendirilmektedir.

Rüçhan hakkı mutlak nitelikte değildir. TTK m. 461 hükmü uyarınca haklı sebeplerin varlığı halinde rüçhan hakkının sınırlandırılması veya kaldırılması mümkündür. Bu durumda, TTK m. 457 kapsamında yönetim kurulunun düzenleyeceği beyanda, rüçhan hakkının sınırlandırılmasının veya kaldırılmasının sebeplerinin ve buna ilişkin esasların gerekçeli biçimde açıklanması gerekir. Rüçhan hakkının sınırlandırılması veya kaldırılması, uygulamada çoğu zaman yatırımcı girişinin sağlanması amacıyla gündeme gelmektedir. Ancak bu yetkinin kullanımı, pay sahipleri arasındaki menfaat dengesini doğrudan etkilediğinden, hem kanunda öngörülen “haklı sebep” kriterinin somutlaştırılması hem de işlemin eşit işlem ilkesi çerçevesinde değerlendirilmesi büyük önem taşır. Aksi halde, rüçhan hakkına müdahale, şirket içi uyuşmazlıklara ve bu kapsamda ihlalin varlığı halinde pay sahipleri tarafından açılacak davaya konu olabilecektir.

Öte yandan TTK m. 461/3 uyarınca yönetim kurulu, yeni pay alma hakkının kullanılmasının esaslarını belirler ve pay sahiplerine bu hakkı kullanabilmeleri için en az on beş gün süre tanınır; bu süre ilan tarihinden itibaren işlemeye başlar. Kanunda öngörülen bu süre, pay sahiplerinin sermaye artırımına katılıp katılmayacaklarına ilişkin değerlendirme yapabilmeleri amacıyla tanınmış asgari bir koruma süresi niteliğindedir.

V. Genel Kurul Nisapları ve Yönetmelik Boyutu

Anonim şirketlerde sermaye artırımı, esas sözleşmenin sermayeye ilişkin maddesinin değiştirilmesi sonucunu doğurduğundan, hukuki niteliği itibarıyla bir esas sözleşme değişikliğidir. Bu nedenle sermaye artırımı kararının alınmasında TTK m. 456 hükmü uygulanır ve karar genel kurul tarafından alınır.

Genel kurul nisapları bakımından TTK m. 421 uygulanır. Buna göre sermaye artırımına ilişkin esas sözleşme değişikliklerinde kural olarak ilk toplantıda sermayenin en az yarısının temsil edilmesi ve kararın toplantıda mevcut oyların çoğunluğu ile alınması gerekir. İkinci toplantıda ise sermayenin en az üçte birinin temsili yeterlidir. Bununla birlikte, imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını ihlal eden bir sermaye artırımı söz konusu ise TTK m. 454 uyarınca ayrıca imtiyazlı pay sahipleri özel kurulunun onayı aranır.

Sermaye artırımı kararının esas sözleşme değişikliği niteliğinde olması, genel kurul toplantısında Bakanlık temsilcisi bulundurulması bakımından da sonuç doğurmaktadır. Nitekim Anonim Şirketlerin Genel Kurul Toplantılarının Usul ve Esasları ile Bu Toplantılarda Bulunacak Bakanlık Temsilcileri Hakkında Yönetmelik’in 32. maddesi uyarınca, kuruluş ve esas sözleşme değişikliği işlemleri Bakanlık iznine tabi olan şirketlerin tüm genel kurul toplantılarında Bakanlık temsilcisi bulunması zorunludur. Bunun dışında kalan anonim şirketlerde ise gündeminde sermayenin artırılması veya azaltılması, kayıtlı sermaye sistemine geçilmesi veya bu sistemden çıkılması, kayıtlı sermaye tavanının artırılması, faaliyet konusunun değiştirilmesine ilişkin esas sözleşme değişikliği ile birleşme, bölünme veya tür değişikliği konuları bulunan genel kurul toplantılarında da Bakanlık temsilcisi bulundurulması zorunludur. Bu kapsamda, tek pay sahipli anonim şirketler hariç olmak üzere, sermaye artırımı kararının görüşüleceği genel kurul toplantılarında, şirketin izne tabi olup olmadığına bakılmaksızın Bakanlık temsilcisinin bulunması gerekmektedir. Ayrıca Yönetmelik’in aynı maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca, temsilci bulundurulması zorunlu olan toplantılarda temsilcinin yokluğunda alınan kararlar geçerli kabul edilmez.

VI. Ticaret Sicili Boyutu

Sermaye artırımı kararının şirket organlarınca alınmış olması, işlemin tamamlandığı anlamına gelmez. Anonim şirketlerde sermaye artırımının hüküm ve sonuç doğurabilmesi, ticaret siciline tescil ile mümkündür. Bu nedenle tescil, sermaye artırımının tamamlayıcı değil kurucu unsurudur. TTK m. 456 ve devamı hükümleri ile Ticaret Sicili Yönetmeliği birlikte değerlendirildiğinde, sermaye artırımına ilişkin kararın hukuki sonuç doğurabilmesi tescile bağlanmıştır.

Ticaret sicili uygulamasında, sermaye artırımının türüne göre ibraz edilmesi gereken belgeler farklılık göstermekle birlikte, genel olarak belirli belgelerin sunulması zorunludur. Bu kapsamda esas sermaye sisteminde sermaye artırımı için genel kurul kararının noter onaylı örneği, kayıtlı sermaye sisteminde ise yönetim kurulu kararı ibraz edilir. Bunun yanında esas sözleşmenin sermayeye ilişkin maddesinin tadil metni, TTK m. 457 uyarınca yönetim kurulu tarafından düzenlenen beyan, artırımın türüne göre yeminli mali müşavir veya denetçi raporu, hazirun cetveli ve gerekli hâllerde Bakanlık temsilcisine ilişkin belgeler sicile sunulur.

Sermaye artırımı nakden taahhüt yoluyla gerçekleştiriliyorsa, payların taahhüt edildiğini gösteren belgeler ile pay bedellerinin kanunda öngörülen kısmının ödendiğine ilişkin banka yazısı aranır. Artırımın ayni sermaye konulması suretiyle yapılması halinde ise TTK m. 342 ve m. 343 hükümleri uyarınca mahkemece atanmış bilirkişiler tarafından hazırlanan değerleme raporu ve ilgili mahkeme kararının ibraz edilmesi gerekir. İç kaynaklardan sermaye artırımlarında ise artırıma konu edilen kalemlerin şirket bünyesinde gerçekten mevcut olduğunu ortaya koyan mali müşavir veya denetçi raporu sicile sunulur.

Öte yandan, sermaye artırımının yeni pay sahiplerinin katılımı suretiyle gerçekleştirilmesi halinde iştirak taahhütnameleri de ticaret siciline ibraz edilir. Bu belgeler, artırılan sermayeyi oluşturan payların kimler tarafından ve hangi tutarda taahhüt edildiğini göstermesi bakımından önem taşır. Ayrıca rüçhan hakkının sınırlandırılması veya kaldırılması söz konusu ise, buna ilişkin yönetim kurulu beyanı da sicile sunulan belgeler arasında yer alır.

Ticaret sicili incelemesi sonucunda uygun görülen sermaye artırımı tescil edilir ve tescil ile birlikte sermaye artırımına ilişkin esas sözleşme değişikliği hüküm ifade eder. Bu aşamadan sonra şirket sermayesinin yeni tutarı hukuken geçerlilik kazanır ve pay sahipliği yapısı buna göre şekillenir.

Sonuç

Sonuç olarak sermaye artırımı, anonim şirketlerin finansman ihtiyacını karşılamadan da ziyade, ortaklık yapısının yeniden şekillendirilmesi, dışarıdan gelen yatırımcılar ile mevcut pay sahipleri arasındaki ilişkilerinin kurulması ve şirket üzerindeki kontrol sahipliğinin belirlenmesi bakımından oldukça önemli bir araçtır. Bu nedenle sermaye artırımı işlemlerinin, yalnızca kanunda yer alan usullere uygun şekilde değil, aynı zamanda şirketin yapısına da uygun şekilde kurgulanması, işlemin hukuki güvenliği kadar şirket ve mevcut ile müstakbel pay sahipleri bakımından ekonomik başarısı açısından da belirleyici olacaktır.