Yazarlar: Şirketler Hukuku Departmanı, Av. Mustafa Şahin

Giriş

Anonim şirketler, sermayesi belirli paylara bölünmüş, borçlarından yalnızca malvarlığıyla sorumlu bulunan ve pay sahiplerinin kural olarak yalnızca taahhüt ettikleri sermaye payı ile şirkete karşı sorumlu oldukları şirket tipidir (TTK m. 329). Anonim şirket, tüzel kişiliğe sahip olup faaliyetlerini organları aracılığıyla yürütür. TTK’da yönetim kurulu ile genel kurul, anonim şirketin zorunlu organları olarak düzenlenmiş; bu organlar arasındaki işlev ayrımı, her bir organın devredilemez görev ve yetkilerinin sayılması suretiyle somutlaştırılmıştır (TTK m. 375, m. 408).

Genel kurul, şirketin karar organıdır. Genel kurul kararları ise anonim şirket iradesinin hukuki sonuç doğurmaya yönelik organ iradesi şeklinde dışavurumudur. Pay sahipleri veya temsilcileri iradelerini oyları aracılığıyla açıklar. Genel kurul kararlarının, toplantıya katılan veya katılmayan tüm pay sahipleri bakımından bağlayıcı sonuç doğurması (TTK m. 423), genel kurulun toplanması ve karar almasının sıkı şekil şartlarına bağlanmasının başlıca sebebidir. Bu bağlamda, genel kurul kararlarının hukuka uygunluğu kadar, hukuka aykırılığın hangi yaptırımı doğurduğunun tespiti de uygulamada belirleyici önemdedir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (“TTK”) sistemi içerisinde genel kurul kararlarının sakatlığı; yokluk, butlan, askıda hükümsüzlük ve iptal edilebilirlik başlıkları altında değerlendirilir. Bu ayrım, yalnızca teorik nitelikte olmayıp, dava stratejisinden hak düşürücü sürelere, yürütmenin durdurulmasından tescil–ilan sonuçlarına kadar önemli pratik sonuçlar doğurur. Bu çalışmada, söz konusu sakatlık türleri ve özellikle iptal davası bakımından “kimler, hangi şartlarla, hangi süre içinde” soruları uygulama odaklı şekilde ele alınacaktır.

I. Genel Kurul Kararının Kurucu Unsurları ve “Elden Dolaştırma” Yasağı

Bir genel kurul kararının varlığından söz edebilmek için, öncelikle kanun ve esas sözleşme hükümlerine uygun şekilde bir genel kurul toplantısının yapılması ve bu toplantı içinde karar alınması gerekir. Genel kurul toplantısı yapılmaksızın, pay sahiplerinin veya temsilcilerinin bir araya gelmeden karar alması mümkün değildir. Bu nedenle anonim şirketlerde “elden dolaştırma” yöntemiyle karar alınması kural olarak kabul edilmez. Kurucu unsurların bulunup bulunmadığı, özellikle yokluk değerlendirmesinde belirleyici rol oynar.

II. Yokluk

Yokluk, hukuki işlemin kurucu unsurlarından en az birinin bulunmaması nedeniyle, hukuk düzeninde hiç doğmamış sayılmasıdır. TTK’da yokluk kavramı açıkça tanımlanmamakla birlikte, öğretide ve uygulamada genel kabul gören bir kurumdur. Genel kurul bakımından yokluk, çoğu kez toplantının fiilen yapılmaması veya karar alma mekanizmasının gerçekte hiç işletilmemesi gibi durumlarda gündeme gelir.

Yokluk yaptırımının sonucu, kararın baştan itibaren hiçbir hukuki sonuç doğurmamasıdır. Yokluk iddiası, menfaati bulunan herkes tarafından ileri sürülebilir; hâkim tarafından re’sen dikkate alınır. Yokluk tespiti amacıyla açılacak davada mahkeme kararı açıklayıcı nitelikte olacaktır. Bununla birlikte yokluk kavramının, her usul eksikliğini kapsayacak şekilde genişletilmesi, iptal rejiminin alanını daraltarak sistematiği zedeleyebileceğinden, uygulamada yokluğun özellikle kurucu unsur eksikliği bulunan ağır durumlarla sınırlı değerlendirilmesi gerekir.

III. Butlan (TTK m. 447)

Butlan, kararın baştan itibaren kesin hükümsüz olmasını ifade eder. TTK m. 447, genel kurul kararlarının özellikle hangi hallerde batıl olduğunu düzenlemiştir. Buna göre, genel kurulun özellikle şu nitelikteki kararları batıldır: (i) pay sahibinin genel kurula katılma, asgari oy, dava ve kanundan kaynaklanan vazgeçilemez nitelikteki haklarını sınırlandıran veya ortadan kaldıran; (ii) pay sahibinin bilgi alma, inceleme ve denetleme haklarını, kanunen izin verilen ölçü dışında sınırlandıran; (iii) anonim şirketin temel yapısını bozan veya sermayenin korunması hükümlerine aykırı olan kararlar.

Madde metninde “özellikle” ibaresinin kullanılmış olması, sayımın sınırlı olmadığını gösterir. Bu kapsamda, konusu imkânsız olan veya emredici hükümlere, kamu düzenine, ahlaka, kişilik haklarına aykırı kararların da butlan sonucunu doğurabileceği kabul edilmektedir. Bununla birlikte butlan, sistem içinde istisnai nitelikte ağır bir yaptırım olduğundan, iptal edilebilirliğin alanını ortadan kaldıracak şekilde geniş yorumlanmaması gerekir. Aksi halde, iptal davası için öngörülen süre sistematiği ve işlem güvenliği işlevsiz hale gelebilir.

Butlan iddiası süreye tabi değildir; mahkemelerce re’sen dikkate alınır. Butlanın tespiti talebi, menfaat sahibi ilgililerce açılacak bir tespit davasının konusu olabilir. Butlan kararının kesinleşmesi halinde, kararın tüm pay sahipleri bakımından hüküm ifade etmesi ve tescil–ilan süreçleri bakımından doğurduğu sonuçlar TTK’nın ilgili hükümleri kapsamında değerlendirilmelidir.

IV. Askıda Hükümsüzlük

Askıda hükümsüzlük, kararın geçerlilik kazanmasının belirli bir onay veya irade açıklamasına bağlı olduğu hallerde gündeme gelir. TTK’da klasik örnek, imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını etkileyen esas sözleşme değişikliklerinde, imtiyazlı pay sahipleri özel kurulunun onay şartıdır (TTK m. 454). Bu durumda genel kurul kararı tek başına kesin sonuç doğurmaz; gerekli onay sağlanıncaya kadar karar askıda kalır. Onayın verilmesi halinde karar geçerlilik kazanır; onayın verilmemesi halinde karar hüküm doğurmaz.

V. İptal Edilebilirlik (TTK m. 445 vd.)

A. İptal Sebepleri

TTK m. 445 uyarınca, TTK m. 446’da sayılan kişiler, kanuna veya esas sözleşmeye aykırı olan, özellikle dürüstlük kuralına aykırılık taşıyan genel kurul kararlarının iptalini dava edebilir. İptal sebepleri üç ana grupta toplanır: kanuna aykırılık, esas sözleşmeye aykırılık ve dürüstlük kuralına aykırılık.

Burada “kanun” kavramının geniş anlaşılması gerekir. İhlalin yalnızca TTK hükümlerine değil, somut olaya uygulanacak diğer emredici düzenlemelere aykırılık şeklinde ortaya çıkması da mümkündür. Dürüstlük kuralına aykırılık bakımından ise amaç, çoğunluğun haksız veya yersiz kararlarla azınlığı baskı altına almasını engellemektir. Böylece iptal davası, çoğunluk prensibinin sınırlandırılmasına hizmet eden önemli bir denetim aracına dönüşür.

İptal edilebilir kararların temel özelliği, iptal kararı verilinceye kadar hukuki varlığını sürdürmesidir. Bu nedenle iptal yaptırımı, yokluk ve butlandan farklı olarak, kararın “kendiliğinden” hükümsüz olduğu anlamına gelmez.

B. Kimler İptal Davası Açabilir?

TTK m. 446’da iptal davası açabilecek kişiler sayılmıştır.

Pay sahipleri bakımından iki ayrı durum bulunmaktadır. İlk olarak, toplantıda hazır bulunsun veya bulunmasın, olumsuz oy kullanmış olsun ya da olmasın; çağrının usulüne göre yapılmadığını, gündemin gereği gibi ilan edilmediğini, katılma yetkisi bulunmayan kişilerin toplantıya katılıp oy kullandığını veya bir pay sahibinin toplantıya katılmasının ya da oy kullanmasının haksız şekilde engellendiğini ve bu aykırılıkların kararın alınmasında etkili olduğunu ileri süren pay sahipleri iptal davası açabilir.

İkinci olarak, toplantıya katılan pay sahiplerinin, içerik bakımından iptali istenen karara ilişkin dava açabilmesi için, karara olumsuz oy vermesi ve muhalefetini toplantı tutanağına geçirterek kayıt altına aldırması gerekir. Muhalefetin tutanağa geçirilmesi, uygulamada davanın dinlenebilirliği bakımından kritik bir unsurdur. Ayrıca muhalefetin, karar alındıktan sonra karara yönelik şekilde ortaya konulması gerekir; karar henüz öneri aşamasındayken yapılan itirazların, her durumda muhalefet şartını karşılamayabileceği kabul edilmektedir.

Yönetim kurulu da genel kurul kararının iptali davasını açabilir. Yönetim kurulu birden fazla üyeden oluşuyorsa, dava açılması için yönetim kurulu kararı alınması gerekecektir. Son olarak, genel kurul kararının uygulanmasının bir yönetim kurulu üyesinin kişisel sorumluluğuna yol açması halinde, her bir yönetim kurulu üyesi tek başına iptal davası açma hakkına sahiptir.

C. Süre ve Yetkili/Görevli Mahkeme

İptal davası, karar tarihinden itibaren üç ay içinde, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde açılmalıdır (TTK m. 445). Üç aylık süre hak düşürücü niteliktedir. Bu süre geçirildikten sonra iptal talebi dinlenemez.

VI. Davanın Şirket Üzerindeki Etkisi, Teminat ve Kötü Niyet

Genel kurul kararlarının iptali davaları uygulamada sık görülür. İptal davası, azınlığa çoğunluk karşısında etkili bir denetim imkânı sağlamakla birlikte, bu hakkın kötüye kullanılabildiği durumlarla da karşılaşılmaktadır. Bu risk, özellikle düşük miktarlı pay sahipliğinin dahi dava açma imkânı sağlaması ve iptal davasının maktu harca tabi olması gibi sebeplerle daha görünür hale gelmektedir.

TTK, bu kötüye kullanım ihtimalini sınırlamak amacıyla, teminat ve sorumluluk mekanizmaları öngörmüştür. TTK m. 448 uyarınca, mahkeme şirketin istemi üzerine muhtemel zararlarına karşı davacının teminat göstermesine karar verebilir. Teminatın nitelik ve miktarını mahkeme belirler. Teminat kararı re’sen değil, şirketin talebi üzerine verilebilir. Teminat, davanın dinlenebilmesi için dava şartı niteliğinde değildir; mahkeme, şirket talep etmezse teminatı re’sen gündeme getiremez.

Kötü niyetle dava açılması halinde ise TTK m. 451 uyarınca davacılar, şirketin bu nedenle uğradığı zararlardan müteselsilen sorumludur. Buradaki kötü niyet, TMK m. 2’de düzenlenen dürüstlük kuralı ile bağlantılıdır. Hakkın, dürüstlük kuralına aykırı biçimde ve zarar verme amacıyla kullanılması, hukuk düzeni tarafından korunmaz. Bu çerçevede, iptal davasının şirket üzerinde baskı kurmak, şirketi zor durumda bırakmak veya kişisel talepleri kabul ettirmek amacıyla açılması; ya da davacı açısından dava açılmasını haklı kılacak makul bir menfaat bulunmaması gibi olgular, somut olayın özelliklerine göre kötü niyet değerlendirmesinde önem kazanabilir.

Teminat ile tazminat sorumluluğu birbirinden ayrıdır. Teminat, davanın başında muhtemel zarar riskine karşı öngörülen bir güvence iken; tazminat sorumluluğu, yargılama sonunda gerçekleşmiş zararın tazmini amacına yöneliktir. Teminatın bulunması, tazminatın teminatla sınırlı olacağı anlamına da gelmez.

Sonuç

Genel kurul kararlarının sakatlığına ilişkin sistem, anonim şirketlerde çoğunluk prensibi ile azınlık haklarının korunması arasındaki dengeyi kurma amacına hizmet eder. Yokluk ve butlan, ağır nitelikte sakatlıklar bakımından süreye tabi olmaksızın ileri sürülebilen hükümsüzlük halleri olarak ortaya çıkarken; iptal edilebilirlik, üç aylık hak düşürücü süreye tabi, şekli şartları bulunan ve çoğunluk iradesinin hukuka uygunluğunu denetleyen bir mekanizmadır. Askıda hükümsüzlük ise belirli onay şartına bağlı kararlar bakımından ayrı bir kategori oluşturur.

Uygulamada doğru hukuki nitelendirmenin yapılması, davanın kaderini belirleyen unsurlardan biridir. İptal davasında davacı sıfatı, muhalefetin tutanağa geçirilmesi ve hak düşürücü süre gibi şartlar özellikle titizlikle değerlendirilmelidir. Diğer taraftan teminat ve kötü niyet sorumluluğu, iptal hakkının kötüye kullanılmasına karşı şirketin korunması açısından önemli araçlar olarak öne çıkmaktadır.